Column

Jurisprudentievrees

Een aantal collega’s aan de juridische faculteit lacht mij altijd uit vanwege een ernstige aandoening waaronder ik lijd: ik heb namelijk jurisprudentievrees. Het is voor hen een sadistisch genoegen om te zien, dat ik elk semester weer vakken moet geven waarin veel – veel te veel – jurisprudentie aan de orde komt. Ik geef toe: het is een rare afwijking en zeker voor een jurist. Lange tijd heb ik er ook niet over durven praten. Alleen een paar naaste collega’s heb ik er van op de hoogte gebracht. Dat kon ook niet anders. Aan onze vakgroep wordt namelijk een vak gegeven, dat gaat over rechtsvinding door de rechter. Al het illustratiemateriaal voor het werkgroeponderwijs bestaat uit rechtspraak. Ik moest aan mijn kamergenote bekennen, dat ik onder jurisprudentievrees lijd. Daar had ik ook een concreet belang bij: het was haar al opgevallen, dat ik bijzonder veel waarde hechtte aan voorbesprekingen van de stof om een samenvatting van de arresten van haar te krijgen. Toen ik mijn bekentenis aflegde, had ze het zo met mij te doen, dat ik voortaan op haar clementie mocht rekenen; sindsdien voorziet zij mij altijd trouw met samenvattingen van de uitspraken.
Maar echt aan de grote klok heb ik mijn jurisprudentievrees tot de dag vandaag nooit durven hangen. Mijn kamergenote heeft tot nu toe altijd haar discretie weten te bewaren, maar een andere collega die ik ingelicht heb, heeft zijn mond eens voorbij gepraat. Het was in een volle kantine, waar onze vakgroep een stamtafel ingenomen had. Hij moest zonodig de collega’s met wie ik het eerder besproken ‘jurisprudentievak’ gaf op de hoogte stellen van het feit, dat ik rechterlijke uitspraken zoveel mogelijk vermijd. Dat was mij echter zeer pijnlijk en alleen een zeer onsubtiele interventie mijnerzijds kon de koers van het gesprek in een andere richting buigen. De laatste tijd gaat het echter beter met mijn jurisprudentievrees en ik durf er nu ook openlijk voor uit te komen.
Hoe is nu mijn jurisprudentievrees ontstaan? Ik heb er lang over nagedacht en ik ben tot de conclusie gekomen dat het vooral de orakelstijl van rechterlijke uitspraken is die mij tegenstaat. Ik las laatst een rechtshistorisch boek met de titel The Oracles of the Law van John P. Dawson. Die geweldige titel is ontleend aan de Britse jurist William Blackstone, die de Commentaries on the Law of England schreef waarin hij de Common Law uitlegt. Rechters zijn volgens hem (Commentaries (I 69)) “the depositaries of the law, the living oracles” (Dawson, Introduction xi). Mijn lievelingsvoorbeeld van een orakelachtige uitspraak is afkomstig van het Duitse Reichsgericht, dat na moest gaan of een exploitant van een half afgebouwde spoorlijn – de onderbouw was nog niet voltooid – als spoorlijnexploitant aan te merken was; er reden werktreinen waarmee een ongeluk was gebeurd. Een waarschuwing vooraf: lezers met een latente jurisprudentievrees slaat de rest van deze alinea over. Hier de overweging van het Reichsgericht (mijn vertaling van RGZ 1, p. 265). Een spoorwegonderneming is “een onderneming gericht op herhaaldelijke voortbeweging van personen of zaken over niet geheel onbeduidende afstanden op metalen onderbouw, die door de consistentie, constructie en gladheid het transport van grote massa’s respectievelijk het bereiken van een verhoudingsgewijs aanmerkelijke snelheid van de transportbeweging mogelijk geschikt is en door deze eigenschap in verbinding met de daarbuiten voor het opwekken van de transportbeweging gebruikte natuurkrachten (stoom, elektriciteit, dierlijke of menselijke spierkracht ook bij hellingen van het baanvak het eigen gewicht van de lading voortbewegen kan, enz.) bij het uitoefenen van de onderneming op dezelfde een in verhouding grote (elk naar de omstandigheden slecht op de bedoelde wijze bruikbaar of ook mensenlevens vernietigende en de menselijke gezondheid beschadigende) werking mogelijk is.” Oftewel: ook de exploitant van een onvoltooide spoorlijn is aan te merken als spoorwegexploitant.
Toen ik ooit begon met de rechtenstudie dacht ik dat het juist op de taal aankwam en was ik heftig teleurgesteld bij het lezen van de eerste rechterlijke orakeluitspraak. Maar toen begreep ik niets van juridisch redeneren. Nu na tien jaar in meer of minder intensieve mate met het recht bezig geweest te zijn, begrijp ik pas dat rechters gedwongen zijn om in orakeltaal te vervallen; zij moeten – versimpeld gezegd – volgens de wet rechtspreken (artikel 11 Wet Algemene Bepalingen) en om de ware redenen te verenigen met een wettelijke bepaling zijn orakelachtige formules soms nodig. Zij zijn per slot van rekening, zoals Blackstone zei: ‘the depositaries of the law’. Ik heb zeker begrip gekregen voor het orakelgehalte van rechterlijke uitspraken en dat heeft erg geholpen om van mijn jurisprudentievrees af te komen. Maar helemaal genezen ben ik van mijn jurisprudentievrees nog niet; daarvoor is het een te ernstige aandoening.

Jeroen Kiewiet